LEKSYKON KULTURY WARMII I MAZUR - Wkład użytkownika [pl]

Jan Liszewski

2024-12-23T10:46:07Z

Ada.romanowska: /* Działalność */

[[Image:Jan_Liszewski.jpg |thumb|right|200px|Jan Liszewski, twórca "Gazety Olsztyńskiej" Źródło:http:///www.ekonomik.olsztyn.pl]]

(1852 - 1894) - założyciel „Gazety Olsztyńskiej”, nauczyciel, poeta, etnograf, warmiński działacz polityczny i społeczny 

== Biografia ==
Jan Liszewski urodził się 10 listopada 1852 r. w [[ewim:Klebark Wielki|Klebarku Wielkim]] koło [[ewim:Olsztyn|Olsztyna]], w rodzinie miejscowego kowala Mikołaja Liszewskiego i matki Katarzyny z Pieczkowskich. Ukończył w [[ewim:Olsztyn|Olsztynie]] szkołę ludową, potem kształcił się w gimnazjum w [[ewim:Braniewo|Braniewie]] i [[ewim:Reszel|Reszlu]]. Matury jednak nie uzyskał. W latach 1876 -1877 był prywatnym nauczycielem języka niemieckiego w jednym z dworów koło Płocka. Służbę wojskową odbył w Toruniu. W 1879 r. został nauczycielem szkoły ludowej w [[ewim:Bredynki|Bredynkach]] i [[ewim:Rasząg|Raszągu pod Biskupcem]]. Był pierwszym redaktorem „Gazety Olsztyńskiej”(1986 – 1891). Nie był żonaty, nie pozostawił potomstwa. Zmarł 23 lipca 1894 w Olsztynie. Został pochowany na cmentarzu parafialnym św. Jakuba. W pogrzebie uczestniczył [[ewim:Walenty Barczewski|ks. Walenty Barczewski]]. Grób Liszewskiego został zniszczony w czasie II wojny światowej. 

== Działalność ==
W 1881 r. utworzył w Raszągu polską biblioteczkę Towarzystwa Czytelni Ludowych, ukończył też trzyaktową sztukę teatralną [[Swaty warmińskie|„Swaty warmińskie”]], którą rok później, wydała drukiem oficyna J. R. Langego w Gnieźnie. Zbierał warmińskie pieśni ludowe, rozprowadzał polskie czasopisma (Dziennik Poznański, Goniec Wielkopolski, Gazeta Górnośląska). 

'''w obronie języka '''

Zaangażował się w obronę języka polskiego. Wspólnie z księgarzem [[Andrzej Samulowski (poeta)|Andrzejem Samulowskim z Gietrzwałdu]] oraz [[Franciszek Szczepański|Franciszkiem Szczepańskim]] z [[ewim:Lamkowo|Lamkowa]] w 1885 r. zorganizował dwa wiece w [[ewim:Olsztyn|Olsztynie]] i [[ewim:Barczewo|Barczewie]], na których uchwalono petycje w sprawie przywrócenia języka polskiego w szkołach na południowej [[ewim:Warmia|Warmii]]. Organizowane wiece w obronie „mowy ojców” były pierwszymi, nieśmiałymi oznakami budzenia się ruchu narodowego na ziemiach południowej Warmii. 

'''powołanie „Gazety Olsztyńskiej”'''

Już w 1882 r. w „Dzienniku Poznańskim” pisano, że dla dalszego kształtowania świadomości narodowej na Warmii, potrzebna jest lokalna gazeta. Powołania jej dożycia podjął się Liszewski. W 1886 r. z pomocą [[Andrzej Samulowski (poeta)|Samulowskiego]] założył [[Gazeta Olsztyńska|„Gazetę Olsztyńską”]], wydawaną dla Warmiaków nieprzerwanie do 1 września 1939 r. Liszewski pełnił w niej funkcję redaktora, drukarza i kolportera. Środki na założenie czasopisma otrzymał z trzech różnych źródeł: Komitetu Niesienia Pomocy Kaszubom i Mazurom, subwencji Polaków z Petersburga oraz od zamożniejszych chłopów z Warmii. Pierwszy numer „Gazety Olsztyńskiej” ukazał się 16 kwietnia 1886 r. Poprzedził go egzemplarz okazowy, wydrukowany w [[ewim:Gietrzwałd|Gietrzwałdzie]] 25 marca 1886 r. „Gazeta” stała się radykalnym organem prasowym ruchu polskiego Warmiaków. „Nawoływała do czynnego udziału Polaków w życiu politycznym, do głosowania na polskich kandydatów w wyborach, naigrywała się z Niemców i wyrażała przekonanie o odzyskaniu niepodległości. Wspierała również aktywnie organizowane w 1892 roku wiece w obronie języka polskiego. Jej hasłem stało się umieszczone w winiecie tytułowej ''Uczmy dzieci czytać po polsku''<ref>Cyt. za:http://www.domwarminski.pl / Polskojęzyczni Warmiacy, czy warmińscy Polacy? / "Gazeta Olsztyńska" i inne pisma</ref>. W kwietniu 1891, ze względu na zły stan zdrowia, Liszewski przekazał redakcję pisma szwagrowi – [[Seweryn Pieniężny senior|Sewerynowi Pieniężnemu (1864-1905)]]. 

== Upamiętnienie ==

Liszewski stworzył pismo proste i łatwe w odbiorze. Głównym celem, jaki sobie postawił była obrona wiary i mowy ojców a także polskich obyczajów. Zamieszczał w „Gazecie” swoje wiersze i opowiadania (ok.70 wierszy, bajek i pieśni) Jednocześnie „Gazeta” stała się pomostem działań kulturalnych i oświatowych między Wielkopolską a [[ewim:Warmia|Warmią]]. Przetrwała do dnia dzisiejszego. Jego imieniem nazwano ulicę oraz [[ewim:Szkoła Podstawowa nr 29 w Olsztynie|Szkołę Podstawową Nr 29 w Olsztynie]]. 

== Przypisy ==
<references/>

== Bibliografia ==

1.Słownik biograficzny Warmii, Mazur i Powiśla XIX i XX wieku (do 1945 roku)/ Tadeusz Oracki - Warszawa, 1983. 
2.Jan Chłosta. Znani i nieznani olsztyniacy XIX i XX wieku. Książnica Polska,Olsztyn, 1996. 
3.Słownik Warmii :( historyczno- geograficzny) /Jan Chłosta. – Olsztyn : „Littera” , 2002. 
4.Ludzie Olsztyna / Jan Chłosta. – Olsztyn : Posłaniec Warmiński, 2003. 
5.http://pl.wikipedia.org/wiki/Jan_Liszewski 
6.http://www.atrakcje.olsztyn.pl/Postacie/jan-liszewski.html 

[[Category:1801-1918|Liszewski,Jan]]
[[Category:Olsztyn|Liszewski,Jan]]
[[Category:Powiat olsztyński|Liszewski,Jan]]
[[Category:Biskupiec (gmina miejsko-wiejska)|Liszewski,Jan]]
[[Category:Prusy Wschodnie|Liszewski,Jan]]
[[Category:Wydawcy|Liszewski,Jan]]
[[Category:Dziennikarze i publicyści|Liszewski,Jan]]
[[Category:Działacze społeczni|Liszewski,Jan]]
[[Category:Wielkie postaci Warmii i Mazur|Liszewski,Jan]]

Maria Zientara-Malewska

2024-10-15T11:21:23Z

Ada.romanowska: /* Zobacz też */

[[Image:Zientara-Malewska1.jpg|thumb|right|300px|Maria Zientara-Malewska 1977 r. Źródło: Ze zbiorów dokumentów życia społecznego WBP w Olsztynie]]

(1894-1984) - poetka i prozaik, publicystka, nauczycielka, zbieraczka folkloru warmińskiego

==Biografia==
Urodziła się 4 września 1894 r. w [[ewim:Brąswałd|Brąswałdzie]]. Ukończyła szkołę w Brąswałdzie, następnie była słuchaczką lekcji języka polskiego u ks. [[ewim:Walenty Barczewski|Walentego Barczewskiego]]. Skończyła kurs dla pomocniczych sił nauczycielskich w [[ewim:Olsztyn|Olsztynie]] oraz Państwowe Seminarium Nauczycielskie w Krakowie (1926). Pracowała w [[ewim:Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne an Warmii|Polsko-Katolickim Towarzystwie Szkolnym na Warmii]], organizowała przedszkola w [[ewim:Gietrzwałd|Gietrzwałdzie]], [[ewim:Unieszewo|Unieszewie]], [[ewim:Nowa Kaletka|Nowej Kaletce]] i [[ewim:Chaberkowo|Chaberkowie]]. Była nauczycielką [[ewim:Katolicka Szkoła Polska w Chaberkowie|szkoły polskiej w Chaberkowie]] i [[ewim:Wielki Buczek|Wielkim Buczku]]. W 1931 roku zdała egzamin kwalifikacyjny jako nauczycielka, następnie pracowała w Berlinie w Związku Polskich Towarzystw Szkolnych w Niemczech a od 1933 roku została nauczycielką szkół polskich w Złotowie (1933-1935) oraz Nowym Kramsku (1935-1939). We wrześniu 1939 roku została aresztowana i uwięziona w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück (numer 2171); zwolniona przebywała do końca wojny pod nadzorem policji w [[ewim:Brąswałd|Brąswałdzie]]. Od 1945 roku pracowała w Wydziale Oświaty Pełnomocnika Rządu RP na [[ewim:Okręg Mazurski|Okręg Mazurski]]. W 1947 roku wzięła ślub kościelny, (potwierdzony w Urzędzie Stanu Cywilnego w 1948 roku) z Ottonem Malewskim (zm. 23 IV 1951). Zaczęła używać nazwiska Zientara-Malewska. W 1950 roku zwolniona z pracy w Kuratorium Okręgu Szkolnego w Olsztynie. Zajęła się zbieraniem warmińskiego folkloru oraz w 1952 roku nawiązała długoletnią współpracę z dodatkiem „Słowa Powszechnego” – „[[Słowo na Warmii i Mazurach]]”. Zmarła 2 października 1984 roku w [[ewim:Olsztyn|Olsztynie]].

==Działalność==
Działaczka [[ewim:Towarzystwo Kobiet Polskich na Warmii|Towarzystwa Kobiet Polskich na Warmii]] i [[ewim:Związek Towarzystw Młodzieży w Prusach Wschodnich|Związku Towarzystw Młodzieży w Prusach Wschodnich]] oraz [[ewim:Polsko-Katolickie Towarzystwo Szkolne na Warmii|Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego na Warmię]]. Brała udział w Kongresie Polaków w Berlinie w 1938 roku. W 1945 roku weszła w skład [[ewim:Okręgowy Polski Komitet Narodowościowy w Olsztynie|Okręgowego Polskiego Komitetu Narodowościowego w Olsztynie]], w 1946 została członkiem i następnie przewodniczącą Sekcji Kobiet Wojewódzkiego Zarządu [[ewim:Polskie Stronnictwo Ludowe na Warmii i Mazurach|PSL]] oraz członkiem [[ewim:Instytut Mazurski w Olsztynie|Instytutu Mazurskiego w Olsztynie]]. Była członkiem Wojewódzkiego i Ogólnopolskiego Komitetu [[ewim:Front Jedności Narodu na Warmii i Mazurach|Frontu Jedności Narodu]]. Występowała z zespołem „[[Żywe słowo]]”, była kierownikiem literackim [[Zespół Pieśni i Tańca "Olsztyn|Zespołu Pieśni i Tańca „Olsztyn”]]. Brała udział w licznych spotkaniach autorskich w Olsztynie i kraju.

==Twórczość==
Debiutowała 4 grudnia 1920 utworem ''Pory roku'' w „[[Gazeta Olsztyńska|Gazecie Olsztyńskiej]]”. Publikowała wiersze i artykuły w prasie polskiej. Po 1945 roku m.in. w „[[Wiadomości Mazurskie|Wiadomościach Mazurskich]]”, „[[Życie Olsztyńskie|Życiu Olsztyńskim]]”, oraz „[[Głos Olsztyński|Głosie Olsztyńskim]]” i „[[Słowo na Warmii i Mazurach|Słowie na Warmii i Mazurach]]”. 14 XII 1952 roku przyjęta do [[Związek Literatów Polskich|Związku Literatów Polskich]]. W 1953 roku wiersze M. Zientary-Malewskiej ukazały się w zbiorze ''[[Poezje Warmii i Mazur]]''. Debiutem książkowym był zbiór szkiców i reportaży ''[[Rośnie do słońca]]'' (wspólnie z [[Wanda Pieńkowska|Wandą Pieńkowską]]). W swojej twórczości M. Zientara-Malewska zajmowała się wydarzeniami historycznymi nieraz zbeletryzowanymi w formie opowiadań, baśni lub legend n.p. ''[[Legendy dwóch rzek]]'' (1955), ''[[Baśnie znad Łyny]]'' (1970), ''[[O różnych kłobukach, skarbach i zaklętych zamkach]]'' (2008) oraz folklorem Warmii. Głównym tematem jej zainteresowań była problematyka warmińska. Publikowała wiersze o tematyce religijnej. Wiele wierszy napisała w gwarze warmińskiej. Opublikowała 21 książek oraz pieśni: ''Kolęda warmijska'' z muzyką Feliksa Nowowiejskiego (Poznań 1934) oraz ''Kołysanka warmińska'' z muzyką Romualda Twardowskiego (Warszawa 1978). Opublikowała wspomnienia: ''[[Śladami twardej drogi]]'' (1966), ''[[Wspomnienia nauczycielki spod znaku Rodła]]'' (1985).

==Galeria zdjęć==
<gallery widths=200px heights=200px perrow=5>
File:Zientara-Malewska2.jpg|Maria Zientarówna 1924 r. w Krakowie Źródło: Ze zbiorów dokumentów życia społecznego WBP w Olsztynie
File:zientara pismo.jpg|Pismo hitlerowskiego Związku Niemieckiego Wschodu zalecające dyrektorowi szkoły w Brąswałdzie inwigilację Marii Zientary, 1937 r. Źródło: Zbiory WBP w Olsztynie. Zdjęcie nadesłał [[Andrzej Cieślak]]
File:Dzialacze bierut.jpg|Od lewej: [[Alojzy Śliwa]], Prezydent Bolesław Bierut, Maria Zientara-Malewska, [[Michał Lengowski]], Premier Józef Cyrankiewicz, nieznana osoba, 1948 r. Źródło: Zbiory Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie. Zdjęcie nadesłał [[Andrzej Cieślak]]
File:Mzmalewska.jpg|Maria Zientara-Malewska w rozmowie z [[Andrzej Cieślak|Andrzejem Cieślakiem]] podczas kiermaszu [[Dni Olsztyna 1975|Dni Olsztyna w 1975 r.]] Źródło: Archiwum [[Andrzej Cieślak|Andrzeja Cieślaka]]
File:Dla mego ludu.jpg|Okładka książki "Dla mego ludu śpiewać chcę" z 1983 r. Źródło: Archiwum [[Andrzej Cieślak|Andrzeja Cieślaka]]
File:Zientara list.jpg|List [[Feliks Nowowiejski|Feliksa Nowowiejskiego]] do Marii Zientary-Malewskiej (1 sierpnia 1933). Kompozytor ułożył kolendę warmińską do słów poetki. Zdjęcie nadesłał [[Andrzej Cieślak]]
File:Zientara pom.jpg|Maria Zientara-Malewska (siedzi) w Parku Jakubowym podczas odsłonięcia [[Pomnik_Bohater%C3%B3w_Walki_o_Wyzwolenie_Narodowe_i_Spo%C5%82eczne_Warmii_i_Mazur|Pomnika "Bohaterom Walki o Wyzwolenie Narodowe i Społeczne Warmii i Mazur]] (1972) Fot. JerzyK. Zdjęcie nadesłał [[Andrzej Cieślak]]
File:Zientara zapr.jpg|Zaproszenie na promocję książki "Baśnie i legendy warmińskie" Zdjęcie nadesłał [[Andrzej Cieślak]]
</gallery>

==Nagrody i odznaczenia==
*Złoty Krzyż Zasługi i Medal X PRL (1955)
*II nagroda za utwór ''Ziemia Warmińska'' i III nagroda za ''Hymn Warmiński'' w konkursie literackim Prezydium WRN (1956)
*Wojewódzka nagroda literacka (1956)
*II nagroda w konkursie literacko-muzycznym z okazji 100-lecia urodzin Michała Kajki (1958)
*Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1959)
*Honorowa Odznaka Zasłużony dla Warmii i Mazur (1960)
*Wojewódzka nagroda literacka (1960, po raz drugi)
*Wyróżnienie za widowisko regionalne ''Wesele warmińskie'' w konkursie TRZZ i Zarządu Głównego ZLP (1960)
*Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka (1960)
*Nagroda Ministra Kultury i Sztuki z okazji 40-lecia pracy literackiej (1961)
*Odznaka Honorowa Wyższej Szkoły Rolniczej w Olsztynie (1961)
*Nagroda im. Włodzimierza Pietrzaka dla zespołu redakcyjnego „[[Słowo na Warmii i Mazurach|Słowa na Warmii i Mazurach]]” (1962)
*Wyróżnienie na Ogólnopolskim Festiwalu Poezji w Łodzi (1963)
*2 miejsce w konkursie [[Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie|Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Olsztynie]] „Ulubiona książka 20-lecia” za książkę ''[[Warmio moja miła]]'' (1964)
*Wyróżnienie w konkursie TRZZ za ''Moje wspomnienia związane z działalnością społeczno-polityczną na Ziemiach Zachodnich i Północnych'' (1964)
*Godność członka honorowego Towarzystwa Kultury Języka (1971)
*Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1971)
*Medal Komisji Edukacji Narodowej (1972)
*Nagroda miesięcznika „[[Warmia i Mazury]]” (1972)
*Order Budowniczych Polski Ludowej (1972)
*[[Regionalna Nagroda im. Michała Lengowskiego]] (1974)
*wpis do Księgi Zasłużonych Obywateli Olsztyna (1974,
*Medal Papieski „Pro Ecclesia et Pontifice” (1980)
*Medal za zasługi dla „[[Gazeta Olsztyńska|Gazety Olsztyńskiej]]” (1984)
*[[Medal Rodła]] przyznany pośmiertnie (1986)
*Tytuł „Olsztynianki XX wieku” w plebiscycie zorganizowanym przez „Gazetę Wyborczą” i [[Polskie Radio Olsztyn|Radio Olsztyn]] (2001).

==Filmy==
Sylwetka poetki zaprezentowana została w filmach dokumentalnych:
*''Maria Zientara-Malewska'' (Program Literacki Naczelnej Redakcji Publicystyki Kulturalnej w cyklu ''Portrety warmińskich poetów'' - 1976) 
*''Buduję rymy z prostych słów'' M. Kubery (Wytwórnia Filmów Oświatowych - 1983) 
*''Śladami twardej drogi'' [[Edward Sulikowski|E. Sulikowskiego]] ([[Amatorski Klub Filmowy „Grunwald” w Olsztynie]] - 1984).

==Upamiętnienie==
Od 1985 r. w [[ewim:Lidzbark Warmiński|Lidzbarku Warmińskim]] organizowane są [[Konkurs Krasomówczy im. Marii Zientary-Malewskiej|Konkursy Krasomówcze im. Marii Zientary-Malewskiej]] oraz prowadzone są [[Spotkania z Poezją Religijną im. Marii Zientary-Malewskiej]]. Od 1987 r. Oddział [[Stowarzyszenie Społeczno-Kulturalne "Pojezierze|Stowarzyszenia Społeczno-Kulturalnego "Pojezierze"]] w Brąswałdzie oraz [[Gminny Ośrodek Kultury w Dywitach]] organizują Konkursy Poezji Marii Zientary-Malewskiej. 16.10.1989 r. odsłonięto tablicę pamiątkową w Brąswałdzie. W budynku starej szkoły podstawowej utworzono (1994) [[Izba Pamięci Marii Zientary-Malewskiej|Izbę Pamięci Marii Zientary-Malewskiej]]. W 1994 roku ulicę w Olsztynie przy której wiele lat mieszkała nazwano Jej imieniem. Utworzono [[ewim:Szlak im. Marii Zientary-Malewskiej: Olsztyn - Brąswałd|szlak turystyczny pieszy Marii Zientary-Malewskiej]]. Liczne szkoły oraz ulice wielu miast noszą imię M.Zientary-Malewskiej.

==Bibliografia==
#''Czytaliśmy sercem : wspomnienia o Marii Zientarze-Malewskiej'' / wstęp i oprac. Jan Chłosta. – Olsztyn : Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, 1994.
#M.K.-K.: ''Zientara-Malewska Maria'' / M.K.-K. // W: ''Współcześni polscy pisarze i badacze literatury : słownik biobibliograficzny. T. 9, W-Z'' / oprac. zespół pod red. Jadwigi Czachorowskiej i Alicji Szałagan. – Warszawa : WSiP, 2004. – Bibliogr. przy hasłach. - S. 476-479.
#''Maria Zientara-Malewska (1894-1984) : życie i twórczość : bibliografia'' / [oprac. Zespół Janina Kępista et al.] ; red. Zofia Smołucha [et al.] ; Pedagogiczna Biblioteka Wojewódzka im. Tadeusza Kotarbińskiego w Olsztynie. – Olsztyn : PBW , 1995.
#''Olsztyńskie biografie literackie 1945-1988 : praca zbiorowa'' / pod red. Jana Chłosty. – Olsztyn : Towarzystwo Naukowe im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 1991. – Bibliogr. przy hasłach. – S. 108-112.
#Sawicka, Hanna: ''Maria Zientara-Malewska : zarys monograficzny życia i twórczości'' / Hanna Sawicka. – Wyd. 2 uzup. i poszerz. – Olsztyn : Ośrodek Badań Naukowych im. W. Kętrzyńskiego, 1988.

== Zobacz też ==
*Strona internetowa http://zientaramalewska.pl/
*Strona Szlaku Świętej Warmii o Marii Zientarze-Malewskiej: https://szlakswietejwarmii.pl/maria-zientara-malewskapoetessa-swietej-warmii/
[[Category:Wielkie postaci Warmii i Mazur|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Działacze społeczni|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Pisarze i poeci|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Organizatorzy i animatorzy kultury|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Badacze historii i kultury|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Dziennikarze i publicyści|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Literatura|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Historia kultury|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Prusy Wschodnie|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Olsztyn|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Powiat olsztyński|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Dywity (gmina wiejska)|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:Nauczyciele i dyrektorzy placówek oświatowych|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:1919-1944|Zientara-Malewska,Maria]]
[[Category:1945-1989|Zientara-Malewska,Maria]]